Netwerk Circulaire Ambachtscentra: klaar voor de volgende stap

Dit jaar werd de bijeenkomst in het LEF Future Center van Rijkswaterstaat gehouden.  Facilitator Johanna Minnaard opende de dag en kondigde een toepasselijke spreker aan op het gebied van duurzaamheid: auteur Kees Klomp. Johanna typeerde zijn keynote “confronterend, maar hoopvol en positief”.  Een goed begin van de dag dus.

Afkicken van goederen

In zijn keynote liet Kees zien dat we nu écht moeten inzetten op systeemverandering om een economisch én ecologisch gezonde toekomst te bereiken. Het huidige leidende economische systeem, kapitalisme, zal volgens Kees gaan imploderen. Maar niet voordat het wereldwijd ecologische schade veroorzaakt en daarmee ook de economie “tot op het bot sloopt”.  Geen fijn vooruitzicht, maar er is hoop en er zijn kansen. In de tussentijd zullen we moeten leren om “af te kicken van goederen”. Wat is uit zijn verhaal van belang voor het netwerk Circulaire Ambachtscentra?

Allereerst: Hoe zorg je voor zo’n transitie? Een transitie begint volgens Kees met het kritisch bevragen van het huidige systeem. Daarna schets je een langetermijnvisie die mensen kunnen omarmen. We moeten met z’n allen een ander verhaal vertellen (circulariteit!), alleen dan gaat een nieuw systeem slagen. Omdat systemen gebouwd zijn op verhalen en dus overeind blijven bij de gratie van wat iemand gelooft. Dus: gelooft niemand meer in kapitalisme, dan stort het in – wat volgens Kees nu ook al aan het gebeuren is. Stap 3 is ‘prefigureren’, ofwel constructief handelen in het hier en nu. De laatste stap is het ‘loslaten’ van een stervend systeem.

Kortom: het doel volgens Kees is dus niet dat je je aansluit bij het huidige (stervende) systeem, maar uitgaat van je eigen kracht. “Een transitie ontstaat altijd bottom-up. Je moet niet strijden tegen een systeem, maar loslaten, alvast handelen voor later en bouwen aan een verhaal.”

Een positief verhaal

Iemand uit de zaal vroeg ook naar de meest impactvolle manier om te veranderen richting een circulaire economie. Dat was volgens Kees simpel: “Positieve energie in plaats van negatieve energie. Als je strijd tegen tegenstanders, word je in het falende systeem gezogen. Vind daarom medestanders en ga, nogmaals, voor het positieve verhaal.”
Aan medestanders deze dag geen gebrek. Een slide van Kees’ verhaal maakte dat wel duidelijk: een hoop ‘groene bolletjes’ aan duurzame initiatieven clusterde zich samen tot een grote, niet te missen verfklodder. “Aan alles merk je: we zijn een kunststukje in wording”, reageerde programmamanager Jessica Braunius van Cedris hierop.

Updates programma Circulaire Ambachtscentra

Ook Sabrina van der Linden, programmaleider Circulaire Ambachtscentra, voelde dat er nu momentum was voor een circulaire transitie. Zij benadrukte daarom dat het voor circulaire ambachtscentra tijd is om een andere fase in te gaan: “We zijn niet langer schattig of puur kleinschalig bezig”, zegt Sabrina. “Sterker nog, we blijven aansturen op een landelijk dekkend netwerk voor 2030.” Daarnaast gaf zij de aanwezigen een doorkijkje naar de toekomst van het programma Circulaire Ambachtscentra. Wat kan het netwerk dus verwachten?

Het programma gaat onderzoeken hoe de ecologische en sociale waarde van een circulair ambachtscentrum ook in financiële waarde is uit te drukken. Ook start het programma met het actief monitoren van circulaire ambachtscentra om impact te meten. En ze riep de aanwezigen op om initiatieven aan te melden en op de interactieve kaart te zetten. “Door te kwantificeren kunnen we de meerwaarde van de initiatieven duidelijker maken.” Een ander belangrijk thema is zorgen dat er meer afzet van afvalstromen uit circulaire ambachtscentra gevonden wordt, zo stelt Sabrina. Een belangrijke, soms nog ontbrekende schakel in het businessmodel van circulaire ambachtscentra.

Schaal als heilige graal?

Het ging deze netwerkdag vaak over afzetkanalen. Want het aanbod aan herbruikbare goederen groeit, maar hoe zorg je voor voldoende vraag? De sessie over businessmodellen rond upcycling deed een poging dit te beantwoorden, waarbij het vooral draaide om schaalbaarheid van zulke initiatieven. Onderzoek onder leden van het netwerk leidde tot de handreiking Businessmodellen upcycling voor circulaire ambachtscentra.

De deelsessie over Internationale voorbeelden van circulaire initiatieven sloot hier mooi bij aan. Retuna uit Zweden bijvoorbeeld onderscheidt zich door hergebruikte goederen te presenteren als volwaardige goederen in een soort winkelcentrum. Gemak bij het inleveren (aanbod) en inspelen op beleving (consumentenvraag) staan hierbij centraal. Koppel dat aan een specialisatie op enkele, zorgvuldig gekozen productgroepen en je creëert een flinke afzetmarkt om de massa te verleiden.

Schaalgrootte speelde ook een hoofdrol in de paneldiscussie bij de sessie ‘De rol van de regio voor circulaire ambachtscentra’. Het contrast tussen panelleden Simon de Koning (plannen voor een megamilieustraat met lopende band op 4 hectare grond in Tiel), en Ilse Postma (van het Zwolse WaardeRing, een samenwerking tussen sociale partners zonder fysiek ambachtscentrum) kon nauwelijks groter zijn. Juist die verschillen zorgden voor een levendige discussie. “Ik ben jaloers op de hoeveelheid grond die sommige initiatieven hebben”, zei Ilse. Waarop Simon reageerde: “En wij zijn jaloers op jouw netwerk.”  Een mooi voorbeeld hoe verschillende soorten netwerken elkaar toch konden vinden. Een voorwaarde voor samenwerking leek te ontstaan, want, zoals iemand in het publiek opmerkte: “Er zit een link tussen klein en groot. Bij kleine initiatieven lopen de volumes aan de kant van het aanbod op. Dus die kunnen uiteindelijk bij grotere initiatieven terecht.” Het werd bevestigd door de panelleden: ‘schaalinitiatieven’ zijn nodig voor het succes van een circulair ambachtscentrum. Ook deelnemer Elmar Willems van Vlaanderen Circulair vond de nodige inspiratie in deze sessie: “Ik neem mee dat schaalgrootte ook in samenwerking belangrijk is om meer uit grondstoffen, afval en goederen te halen. Ik merkte dat je er grote stappen door kan zetten.”

Diversiteit, discussie en gedrevenheid

Het grote voordeel van een netwerkbijeenkomst is dat ambitieuze gemeenten, bedrijven of onderwijsinstellingen die net beginnen met een circulair ambachtscentrum kunnen leren van degenen die al een stapje verder zijn of juist totaal iets anders doen. Deze sessie maakte dat al duidelijk. Maar ook aan de oproep van Johanna om tussen de sessies door anderen op te zoeken die je nog niet kent, werd massaal gehoor gegeven. “Het is nuttig en interessant om te horen van anderen die langer bezig zijn dan wij. Zij hebben de beren al van de weg gejaagd. Dat helpt ons verder te komen”, zei Egbert van Vulpen, beleidsadviseur van de gemeente Dijkerwaard.

Een rondgang langs alle sessies maakte daarnaast duidelijk dat discussie hoogtij vierde. Niet zelden kwamen presentaties niet tot het einde, maar dat werd voor lief genomen. Sterker nog, er werd ruimte gegeven aan de gedrevenheid van de deelnemers. Want zeg nou zelf, is dit niet hét moment om onderling tot nieuwe inzichten te komen? “Echt een opsteker”, noemde maatschappelijk ondernemer Martine Groenewegen de energie tijdens de deelsessies.

Inclusie als medicijn tegen systeemprobleem

De tweede keynote van de dag van Erik Dannenberg ging, net als Kees Klomp, over een systeemprobleem. Zijn motto: We hebben het vaak over mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, maar waarom hebben we het niet over een arbeidsmarkt met afstand tot mensen? Daarmee werd het tot dan toe onderbelichte sociale onderdeel van een circulair ambachtscentrum op deze dag belicht. “Als iemand niet in de arbeidsmarkt past, dan is dat dus een probleem van het systeem, niet van die persoon”, aldus Erik. In zijn bevlogen presentatie leerden we hoe je van exclusie naar inclusie in (sociale) leerplekken kon toewerken. Volgens Erik is het zaak om bij elk circulair ambachtscentrum de werkdrempel (soms letterlijk) laag te houden voor ieder die daar wil of komt werken. “Want als je werk vindt dat bij je talenten past, dan geeft werk een helende werking.” De mooiste oplossing voor echte inclusie kwam misschien wel uit het publiek – wederom een signaal dat dit netwerk niet op zijn of haar mondje is gevallen: als je doelgroepen onderling ‘mengt’, merk je niet wie onder welke ‘groep’ valt. Ook Wendy Uitslag-Molenaar, een van de bedrijfsleiders van Kringloop de ARM uit Utrecht, kon zich vinden in het verhaal van Erik: “Er is tijd, energie en liefde nodig om mensen zinvol werk te bieden naar eigen vermogen. Het is belangrijk om dat zichtbaar te blijven maken.”

Waar ligt nu de behoefte?

Aan het begin van de dag konden deelnemers hun behoeften van het programma kenbaar maken op een kaartje. Wat bleek is dat de behoefte aan voorbeelden, groot en klein, nog steeds aanwezig is. Domein overstijgend denken is ook een wens: een roep om een meer integrale aanpak, en ook de behoefte om juist buiten bekende kaders te denken en te doen. Marco Kortland van de gemeente Lansingerland, en ook bestuurslid van NVRD-West, vatte deze gedachtegang mooi samen: “We moeten versnellen, belemmeringen aanhoren en die overwinnen. Deze zomer gaat de nationale wetgeving rond het recht op reparatie in. Dat momentum moeten we met z’n allen benutten.”